MITOEN GARRANTZIA

Aurreko sarreretan ikusi bezala, mitoak oso garrantzitsuak dira. Gaurkoan horretaz arituko gara hain zuzen ere, mitoen garrantziaz alegia.

Gaur egun, “hori mito bat da” esaten dugunean, mito hitza ez da hartzen bere esanahiarekin. Kasu horretan, mito hitzak beste esangura bat hartzen du, zerbait gezurra dela dela edo kontatzen den zerbait dela adierazteko erabiltzen da esaldi hori. Beraz, mitoa gezurrezkotzat eta faltsutzat kontsideratua izan da.

Hala ere, adituek egindako zenbait azterketetako emaitzak, herri primitiboak heldu ziren konklusioetara heldu dira, hau da, mitoak errealak eta garrantzitsuak direla, eta horrela kontsideratuak izan behar direla.

Kontuan hartu behar da, mitoak ez direla guztiak garai berdinean idatzi, eta ,hortaz, garai horietan kokatu behar garela eta garai horretako begiekin begiratu irakurtzerako orduan, idatzi duenaren helburua aintzat hartuz.

Mitoei egindako mesprezuen ondorioz, gure nortasuna galdu dugu edo galtzeko bidean gaude. Gaur egun, nori interesatzen zaizkio aymara, quechua…-en mitoak? Jatorria bertan dutenei eta ikertzaile batzuei besterik ez. Hala ere, bertan dago historia sakratua, askoren jatorria eta nortasuna.

Mitoak ez dira zientzia edo historiaren kontrakoak, jende askok esaten duen bezala. Ez da mitoekin bukatu behar, guztiz kontrakoa, ikertu, aztertu, berinterpretatu… egin behar direla deritzot, mundua hobeto ulertzeko eta gauza asko trasmiti diezazkiguketelako.

 Oraingo honetan, "Bizkaialdeko Ipuin Esaundak"-eko Lamiñei buruzko pasarte batekin uzten zaituztet:

LAMIÑAK BAÑUTZEN

Gezalan, Bañutzeko baserrian,  baserria egoneko lekuan, ur gaziak urtetan eban eta bañu etxea egoan.

Gero, ba, bañu hartuteari itzi eutsienean, beste etxe bat egin zan eta ur gazi horrek urtetan eban lekutik hasi eta errekaraino tuberia bat imini eben eskusaduko urekin batera, horregaitik gaur ez da iturri gazi hori ikusten.

Ur gazi hori, bañetako ezeze, gaztainak egosteko be eroaten eban jendeak ona baino hobea zan eta.

Lamina asko egoten ei ziran, gezala guztian. Sarri askotan kontetan eben zelan urregorrizko orrazia eukien eta uretara sartuten ziran txirripistadotsean.

Gaur ez dago holangorik. Gezalaraino kaminoa egin dabe. Hemendik aurrera ez dago burpidea baino. Hor goragoan, Beresia, Elexartza, Elordui eta horiek auzuneok daukaguz eta hortik gora joaten jakun eli hori.

Mandazainak be ibilten ziran lehenago hemendik gure parajetik. Gizon lerden  eta bizkorrak izaten ziran, lamiñen eta holangoen bildurbakoak.

Guk ostera, batez be andrazkoek bildur handia izaten geuntzien horiei lamiña horiei.

Eta eskerrak Don Damian abadeari! Harexek emon zigun erremedioa holangorik agertu ezkero errezetako aginduz.

Iñoz entzun be egin dautsiet horiei horko goiko auzunetakoei han Aibelaibeko haitzetan be agertuten zirela lamiñak argi eta guzti.

MITO eta gainontzeko narrazioen desberdintasunak

Sarritan, mitoa gainontzeko narrazioekin nahasten da, hala nola, ipuin, alegia edo legendekin. Azken biak oraindik azaldu ez arren, desberdintasunak egitea da nire gaurko helburua.


Ipuinari dagokionez, hainbat desberdintasun daude ipuin eta mitoen artean. Mitoak fikzio bezala aurkezten dira, ipuinak benetako istorio bezala aurkezten diren artean. Funtzioa ere batetik bestera aldatu egiten da, izan ere, mitoek batez ere funtzio etiologikoa izaten dute, hau da, egoera jakin batera nola heldu garen azaltzen saiatzen dira, baina ipuinek baloreak trasmititzen dituzte. Horrez gain, argumentuan ere desberdintasuna ageri dira. Ipuinen argumentuak sinpleak izaten dira, mitoena, aldiz, konplikatuagoa izaten da. Gainera, mitoetan kontatzen den istorio bakoitzak erlazio zuzena izaten du gainontzekoekin, leku eta pertsonaien errepikapenagatik.


Alegiak mitoetatik batez ere, pertsonaia eta funtzioagatik bereizten dira. Alegietako pertsonaiak pertsonen jokaera izaten duten animaliak izaten dira; mitoetakoak, aldiz, Jainko- Jainkosak, heroiak, munstroak… Funtzioari dagokionez, alegiek mezu moral bat izaten dute, zeina amaieran biltzen den irakaspen bezala. Mitoak, ordea, lehen esan bezala etiologikoak dira batez ere.


Legenda edo elezaharrei dagokienez, mitoak bezala, funtzio etiologikodun egiazko istoriotzat jotzen dira. Hala ere, mitoak ez bezala, denbora erreal eta historiko batean gertatzen dira, entzule edo irakurlearentzako ezagunak diren lekuetan eta pertsonaiak errealak izaten dira, adibidez, Cid, Carlo Magno…


Argumentu bera mito, ipuin edo legenda batean ager daiteke, istorioa aurkezteko moduaren arabera (erreal aedo fikziozkoa) eta funtzioaren arabera (etiologikoa, didaktikoa, entretenitzekoa…).


Argi geratu da, hortaz, zeintzuk diren mito eta legenda, ipuin eta alegien arteko desberdintasunak.




Mitoen gaian gaudelarik, Santurtziko Udal Euskaltegiko web orritik harturiko mito batekin uzten zaituztet:

http://www.santurtzieus.com/gelairekia/testuak/irak/basajauna.htm

SAN MARTINIKO ETA BASAJAUNA

Atauneko Muskia mendian ereiten zuten garia Basajaunek. Behin gizonezko bat (San Martiniko, beraien laguna zena) bisitan joan zitzaien. Kobazuloan sartu zenean gari piloa ikusi zuen, eta zera esan zien, baietz berak gari meta horien gainetik salto egin horiek ikutu gabe. Oso abarka zabalak zeramatzan gizontxoak, eta jakina, salto egitean abarkak gariz bete zitzaizkion.

Gero haiek agurtu eta herrirantz abiatu zen. Baina Basajaunak konturatu ziren, eta ikusi zuten abarketan garia zeramala. Orduan, aizkora bat bota zioten, baina gaztainondo baten enborrean geratu zen.

Bazeukaten beraz, gari-hazia baina ez zekiten noiz erein behar zuten. Orduan, egun batean San Martiniko Basajaunen kobazulora hurbildu eta hurrengo abesti hau entzun zien:

"Gizakiok balekite abestitxoa

aterako liokete etekin ederra.

Hostoa sortzean erein artoa,

hostoa erortzean erein garia

San Lorentzo garaian erein arbia"

Horrelaxe egin zuen San Martinikok, udazkenean erein zuen garia, eta uda aldean lortu zuen uzta. Horrela, garia eta ogia mundu osoan zabaldu zen.

Beste amarru baten bitartez, lortu zuen San Martinek serra egiteko sekretua ere. Basajaunak serrak egiten zituen bere tailerrean, San Martinek berriz, ez zekien nola egiten ziren. Ikasi nahi zuenez, morroiari agindu zion esateko bazekiela nola egiten ziren. Basajaunak hori jakitean zera esan zion morroiari:

-Ikusi al du bada, zure jaunak gaztainondo hostoa, ala?

-Ez, ez du ikusi, baina ikusiko du - erantzun zion morroiak.

Morroiak San Martini kontatu zion eta honek gaztainondoaren hostoaren forman fijatuta, serra egin zuen.

Gauean Basajauna San Martinen tailerrera abiatu zen ikusteko ea serra egin ahal izan zuen. Bertan serra bat ikusi zuen, eta hortzak (serraren hortzak) okertu zizkion apurtu nahian. Tamalez, tresna hobetzea baino ez zuen lortu. 

Eta horrela, serra ere mundu osoan zabaldu zen.

Mitoak, zer dira?

Ipuinei buruz  nahikoa zentratu ondoren eta horiei buruz hitz egiten asko aritu ostean, mitoen munduan murgilduko gara.

Lehenik eta behin, mitoak zer diren azaltzeari ekingo diogu.

Mitoa kontakizun tradizional bat da, Jainkoek, heroiek, munstroek… parte hartzen dutena. Mito ugarik mitologia osatzen dute.

Mitoak, azken finean, kultura edo herri bateko sineskeren parte dira, zeinak egiazko istoriotzat hartzen diren. Hala ere, zenbaitek hainbat kasutan, bere izaera fantastikoagatik gezurtzat hartu izan dituzte.

Orokorrean mitoen funtzioak ugariak dira, baina hiru funtziotan laburbildu ditzakegu guztiak. Al de batetik azaltzeko funtzioa dute, izan ere, jatorria, izateko arrazoia, edo bizitzaren aspektuek baten arrazoia azaltzen, garatzen edo justifikatzen saiatzen dira. Bestalde, funtzio pragmatikoa ere badu, funtzio honi esker, mitoek gauza bat era batera zergatik den eta ez beste batera zehaztu eta justifikatzen dute. horrez gain, esanahizko funtzioa ere badute. Horrek adierazten duena da mitoek ez dutela soilik zerbait azaltzen, gizakiari kontsolamendua, bizitzarako helburuak, baretasuna… ere ematen dizkiola.

Gainontzeko genero tradizionalak bezala, mitoak ere jatorria ahozkoan du, beraz, aurreko sarreraren baten ere aipatu bezala, transmisioz transmisio pixka bat moldatzen joaten dira, igorlearen arabera. Jatorria ahozkoan izan arren, idatzikora ere pasatuak izan dira, horietariko asko mantendu direlarik.

Hainbat mito mota bereizten dira:

    Mito kosmogonikoak: munduaren sorrera azaltzen saiatzen dira.

    Mito teogonikoak: Jainko- jainkosen jatorria kontatzen dute.

    Mito antropogenikoak: gizakiaren agerpena azaltzen dute.   

    Mito etiologikoak: gauzen, izakien, tekniken eta instituzioen jatorriaz aritzen dira.

    Mito moralak: ongia eta gaizkiaren existentzia azaltzen dute.

    Mito fundazionalak: herri  eta hiriak nola sortu ziren kontatzen dute, jainkoen eskutik.

    Mito eskatologikoak: etorkizunaren berri ematen dute, munduaren amaiera.

PERTSONAIA MOTAK

Lehen aipatu bezala, mitoetan oso ohikoa da heroiak, Jainko- Jainkosak, Lurra, erraldoiak… agertzea. Oposizioa erabiltzea oso ohiko da, hau da, kontrajarriak diren kontzeptuak erabiltzea, adibidez: beltza eta zuria, zaharra eta gaztea, altua eta baxua….

Web orri interesgarri batekin uzten zaituztet, bertan, hainbat mitori buruzko bideoak ikusteko aukera izango duzue:
http://vimeo.com/album/195440

Adibidez legez, honako mito honekin uzten zaituztet, aitonak kontatutakoa. esan bezala, bloga berarengan pentsatuz sortu nuen eta gure artean ez dagoelarik, gaurkoa berari zuzendua.

ANBOTOKO MARI

            Orozkoko gizon aberats batek olea bat egin eban eta martxan ipinten joan zirenean olea ez ebilela konturatu ziren. Orduan gizonak olagizon bateri deitu eta Mari Anbotokoagana agindu eban kontsulta egitera  Superlegorrera.

            Gizona Superlegorrera heldu eta Mari aurkitu eban, kobazuloa ondo apainduta eukalarik. Eta Anbotoko Señoreak esan eutson:

-Zetan zatoz ba zu ona? Esarri, esarri!

Gizona eseri egin zan eta sagardo apur bat emon eutson urre gorrizko edalontzi baten.

-Mari Anbotokoa ugazabak olea bat egin dau baina ez dabil martxan.

-Bedeinkatu dozue?

Eta gizonak ezetz esan.

-Ba bedeinkatu ein behar dozue ze deabruak deko lotute eta horregaitik ezin da mogitu. Konbentu batera joan behar dozue eta konbentuko superiora ekarri, bedeinkatu eta holan martxan hasiko da.

Gizonak Mariri eskerrak emon eta Joan egin zan.

Olartera heldu zanean ugazabari kontatu eutson jazo jakona. Konbentura joan zan eta frailea ekarri eban olartera. Fraileak olea bedeinkatu ebanean zarata izugarri bat entzun zan, deabruaren hasarrea, eta orduantxe hasi zan martxan olea.

IPUINAK GAUEAN (Alejandra Garcia Rosado)

Aurreko sarrerari jarraiki, hau da, ipuinak etxean kontatzeak duen garrantziari buruz, gaurkoan, bideo batekin uzten zaituztet.

Bertan, Alejandra Garcia Rosado psikologoa aritzen da hizketan. Aipatzen du nola oso lanpetuta ibiltzen diren gurasoek gauean haurrekin momentutxo baten egon eta ipuin bat kontatzeko une bat topatzeak, onura asko ekartzen dizkiola umeari, umeak momentu hori berarentzat soilik dela baitaki, berarekin bakarrik egoteko. Autoestima eta norbere buruaren segurtasunean ere onurak omen dakartza. Horrez gain, umeak ipuinak irakurtzeko ohitura har dezake, egunerokotasuneko parte bihurtuz.

Ipuinak kontatzeko modu asko daudela dio Garciak:

Horietako bat existitzen den ipuin bat kontatzea omen da.

Bestea, aldiz, gurasoak ipuina sortzea da, pertsonaia edo animaliatxo bat aukeratu eta hortik abiatuz, umeari gertatutako zerbaitekin istorioa sortzea. Horrela, umeari gertatutako horrek ondorio desatseginak izan baditu, gurasoak, ipuinaren bitartez, soluzio edo irtenbide desberdinak eman diezazkioke. Azken finean, zeharkako modu batean ikaskuntza emango da.

Ipuina eguna izteko modu bat dela diozku psikologoak. Ez baita ipuina kontatzea soilik, umearekin bakarka egoteko momentu bat da. Ipuin batetik hasiko baikara, baina ume eta aita edo amaren arteko elkarrizketa bat irtengo da, egunean gertatutako gauzak, umearen egoera emozionala… ezagutzeko bide emango diguna.

Hortaz, hementxe uzten zaituztet, bideoarekin:

ETXEAN ERE IPUIN KONTARI

Badirudi ipuinak etxeko txikitxoei kontatzea iraganean geratu zen ohitura bat dela.

Gaur egun, ematen du gurasoak hain daudela okupatuta, zeinen ez dutela denborarik haurrei ohera joan aurretik ipuin bat kontatzeko ere.

Lo egin baino lehen ipuin bat kontatzeak uste duguna baino gehiago suposatzen du. Ba al zenekien umeari irakurriz irudimen eta hizkuntza estimulatzen direla? Horrez gain ipuinak irakurtzearekin askoz ere gauza gehiago lortzen dira, horiek artean hurrengoak:

-       -  Ipuinak entzutean, umeak pentsakorragoak bihurtzen dira. Izan ere, beti aurkitzen dugu mezuren bat, lehen esan bezala, ona eta txarraren artean bereizten jakitera eramaten dituena, edo nola jokatu jakitera eramaten dituena…

-        -   Zenbait ipuinetan haurrak bertako pertsonaiekin identifikatu daitezkeenez, istorioan zehar gertatzen ari denak norbere beldurrak garaitzeko argudioak izatea suposatzen du. Beraz, norbere beldurrei aurre egiten eta control handiagoa izaten laguntzen dute.

-        -  Ipuina haurraren garapen intelektualerako oinarria ere bada, pertzepzioan, ulermenean, memorian eta espresioan ere laguntzen du.

-       -   Haurrak hitz gehiago ikasten ditu, hau da, hiztegiaren aberaztasuna lortzen du.

-       -  Abenturadun eta magiaz beteriko istorioek haurren interesa pizten dute, eta beraz, kontakizun gehiago ezagutzeko gogoak izaten dituzte.

-       -   Haurrak erlaxatu eta lasaitzeko bide dira.

-       - Haur eta gurasoen arteko harremana hobetzeko modua ere badira.

Horrez gain, kontatzen den ipuinak eragin positiboak izan ditzan, zenbait gauza kontuan hartzekoak dira. Leku egoki bat aukeratu behar da; emozioarekin kontatu behar da, entonazioarekin…; umeak dituen erreakzioei erreparatu behar zaie; galderak egitea ere garrantzitsua da, umeak entzun edo irakurritakoa ulertu duela baieztatzeko. Horretatik aparte oso garrantzitsua da umeak duen adinerako egokia den liburu bat aukeratzea, adin bakoitzerako era desberdinetako liburuak zehaztuta baitaude.

Ikus dezakegu beraz, ipuinak etxean kontatzeak ere nolako eragina duen umeengan.

Web orri batekin uzten zaituztet, non haurrei irakurtzeko hainbat ipuin aurki ditzakegun:
http://www.ikasbil.net/jetspeed/portal/media-type/html/user/anon/page/ipuinaklista

IPUINEN GARRANTZIA HEZKUNTZAN

Esan beharra dago, ipuinek hezkuntzan duten helburua asko aldatu da urteen Joan etorrian. Duela urte asko, nire gurasoek kontatu didatenez, klaseak erlaxazio eta fantasia puntu batekin bukatzeko kontatzen omen ziren. Hala ere, irakaslea ipuinak kontatzen zegoela, umeei zuten harritasun eta ilusio aurpegiak, argi uzten zuen hezkuntzan ipuinek zeukatzen potentziala.

Jende askok galdetuko dio bere buruari gaztelu eta printzesei buruzko narrazioak nola izan daitezkeen hezigarriak edo umeen morala nola hezi dezaketen. Ipuinetan ikasteko gauza asko eta asko daude sublimaturik. Horiek ezagutzeak eta bizitzeak ekintza hezigarri bat suposatzen du umeengan berebiziko garrantzia duena. Izan ere, errealitateko hainbat egoeratan sentsibilitatea izatea sortarazten laguntzen du.

Horrez gain, ipuinak gure izaera, pertsonalitate eta bizitzeko moduaren element hezigarri dira. Ona eta txarra erakusten digute, duina eta duina ez dena, baliagarria dena eta ez dena… ikuspuntu guztiak eta kontrapuntuak erakusten dituztenez, haurrek horiengan hausnartzea ahalbidetzen dute.

Ipuinei dutena baino garrantzia gehiago emon beharra dagoela uste dut. Ez da egon eta ez dago herririk kontakizunik gabekorik. Esan daiteke teknologiak distantzia bat jarri duela ipuin eta haurren artean, eta egoerari buelta eman beharra dagoela deritzot, esperientzia eta jakintzen transmisio modu hori berreskuratu beharra dago, kritikarako gaitasuna garatzeko bide hori berreskuratu beharra dago, mundu eta bizitza azaltzeko modu hori berreskuratu beharra dago. Ipuinen garrantziaz ohartu beharra dago.

Beraz, ikus dezakegu funtzio oso garrantzitsua betetzen dutela ipuinek haurren heziketan eta baita garapen integral bat izateko orduan ere.


Gaurkoan,  haurren artean oso ohikoa den ipuin batekin utziko zaituztet eta eskolan sarritan kontatzen dena:

Ipuin herrikoi eta literarioak

Ipuinak zer idren azalduta, bi ipuin motak azaltzeari ekingo diogu: ipuin herrikoiak eta ipuin literarioak.


Bizitzak izan dituen aldaketen poderioz, ipuin herrikoiak ahoz transmititzeko ohitura hori galtzen Joan da pixkanaka- pixkanaka.


Fikzioa beste edozein jakintza era baino lehenago sortua izan zen, hau da, zientzia, metafisika, idazmena… baino leheango sortua eta ahoz- aho transmititua izan zen. Fikzio hau, bizitzaren eta unibertsoaren misterioa argitzen edo deskribitzen saiatu izan da.


Ipuin herrikoiek jatorri anonimoa dute. Gehien bat hiri edo herrietako adinekoen eskutik ahoz transmitituak izan dira hurrengo generazioetara. Ipuin herrikoia gizon primitiboen fikzioetatik dator, mota askoa izan daitekeelarik: ohiturei buruzkoa, animaliei buruzkoa, ipuin miragarriak… denborazkanpoko espazio batean daude eta errepikatzen den argumentu izaten dute. Pertsonaiei dagokienez, abstraktuak izaten dira (amaordeak, maitagarriak, erregeak…).


Ala ere, ipuin hauek asko aldatzen dira narratzaileak ipuina kontatzeko duen moduaren arabera (keinuak, isiluneak...). Horregatik, ipuin herrikoiak kontatzen diren bakoitzean aldatu egiten dira, narratzaile bakoitzak ezberdin kontatzen duelako, eta narratzailea berdina izanda ere, une bakoitzean kontatzeko modua aldatu egiten da.


Ipuin literarioak, ipuin herrikoiak ez bezala, idatziz transmititutakoak dira beti, beraz, idazle jakin dat izaten dute eta ezin izaten dira moldatuak izan. Ipuin herrikoietan esan dugu espazioa denborazkanpokoa dela, baina kasu honetan, espazioa historikoa da eta pertsonaiak abstraktuak izan beharrean, konkretuak dira.


Hala ere, berdintasunak ere aurkitzen ditugu ipuin herrikoi eta literarioen artean, laburrak dira eta irakurlearen eta entzulearen aditasuna mantendu behar dute amaierararte irakurriak edo entzunak izan daitezen.


Ipuin literarioak, maila kultuago batekin lotuak izan ziren antzina. Maila honetako jendeak, ipuin herrikoak gaitzetsi egiten zituzten, sineskera lelotzat jotzen ziren. Horrez gain, akademikoek ere ez zituzten mota honetako ipuinak onartu duelka gutxira arte.


Hala ere, denboraren poderioz, bere garrantziaz ohartu eta biak parekatuak izan dira garrantziari dagokionez.


Horrez gain, hezkuntza sistema, ipuinek duten garrantziaz ohartu beharko litzateke, eta horiek, ikasgelan erabiltzen direna baino gehiago erabili, haurrentzako oso garrantzitsuak baitira.


Ipuin herrikoi eta literarioei buruz hitz egiten egon garenez, gaurkoan ipuin bat ezezik, bi utziko dizkizuet. Lehenengoa, herrikoia, amonak kontatutakoa. Literarioa, ostera, “Bizkaialdeko ipuin esaundak”-eko bat. Hor doakizuez ba:




 IDERGIA EGUZKIA ETA MUNDUA

            Aldi baten, noizik ona ez dakigula, eguzkia eta itargia andra gizonak ei ziran, eta, Martiko itargibarriko gauean  badinotso eguzkiak arrokeriz beterik:

-          Ikusten dozu mundua? Egunean ederrago!

-          Bai, ikusiko ez dot ba!

-          Ba hori edertasun hori neure argi eta beroari esker da!

-          Bai eta nire gauetako inontzari esker bebai, ala, inontzak ez dau balio?

Hori entzunda, haserretu jakon eguzkia itargiari, hartu eban txingerra eskuetan eta aurpegira bota eutsazan txingerrak itargiari eta erreunea egin jakon bekokitik okotzerainoko.

Oraintxe be ikusten jakoz erreuneak itargiari itargi betea dagoenean.

GAUEAN ELEIZ PORTIKUARI HIRU BUELTA EMON EZETZ

Gauean eleiz potikuari hiru buelta emonez gero ortusantuan argiak ikusten direla esaten zan.

Egoten ziran fanfarroiak postura hori egin guran baina buelta bi emon eta hirugarrena emon orduko ileak be arteztuta atzera egiten eben.

Ortusantuarekin kontuz! Ortusantuak errespetu handia emoten dau, gaubean ezeze egun argiz bebeai.

Orain ba, ei dakie horiek argiok zer diran baina leheneago eskolarik be ez eukien eta dana zan bildurra, gauetan batez be.

Gaur, jakitetik aparte, eleiz ingurua ergi ederrekin dago eta ganera oraingo gazteek ez daukie olango kopletarako astirik.