IPUINAK GAUEAN (Alejandra Garcia Rosado)

Aurreko sarrerari jarraiki, hau da, ipuinak etxean kontatzeak duen garrantziari buruz, gaurkoan, bideo batekin uzten zaituztet.

Bertan, Alejandra Garcia Rosado psikologoa aritzen da hizketan. Aipatzen du nola oso lanpetuta ibiltzen diren gurasoek gauean haurrekin momentutxo baten egon eta ipuin bat kontatzeko une bat topatzeak, onura asko ekartzen dizkiola umeari, umeak momentu hori berarentzat soilik dela baitaki, berarekin bakarrik egoteko. Autoestima eta norbere buruaren segurtasunean ere onurak omen dakartza. Horrez gain, umeak ipuinak irakurtzeko ohitura har dezake, egunerokotasuneko parte bihurtuz.

Ipuinak kontatzeko modu asko daudela dio Garciak:

Horietako bat existitzen den ipuin bat kontatzea omen da.

Bestea, aldiz, gurasoak ipuina sortzea da, pertsonaia edo animaliatxo bat aukeratu eta hortik abiatuz, umeari gertatutako zerbaitekin istorioa sortzea. Horrela, umeari gertatutako horrek ondorio desatseginak izan baditu, gurasoak, ipuinaren bitartez, soluzio edo irtenbide desberdinak eman diezazkioke. Azken finean, zeharkako modu batean ikaskuntza emango da.

Ipuina eguna izteko modu bat dela diozku psikologoak. Ez baita ipuina kontatzea soilik, umearekin bakarka egoteko momentu bat da. Ipuin batetik hasiko baikara, baina ume eta aita edo amaren arteko elkarrizketa bat irtengo da, egunean gertatutako gauzak, umearen egoera emozionala… ezagutzeko bide emango diguna.

Hortaz, hementxe uzten zaituztet, bideoarekin:

ETXEAN ERE IPUIN KONTARI

Badirudi ipuinak etxeko txikitxoei kontatzea iraganean geratu zen ohitura bat dela.

Gaur egun, ematen du gurasoak hain daudela okupatuta, zeinen ez dutela denborarik haurrei ohera joan aurretik ipuin bat kontatzeko ere.

Lo egin baino lehen ipuin bat kontatzeak uste duguna baino gehiago suposatzen du. Ba al zenekien umeari irakurriz irudimen eta hizkuntza estimulatzen direla? Horrez gain ipuinak irakurtzearekin askoz ere gauza gehiago lortzen dira, horiek artean hurrengoak:

-       -  Ipuinak entzutean, umeak pentsakorragoak bihurtzen dira. Izan ere, beti aurkitzen dugu mezuren bat, lehen esan bezala, ona eta txarraren artean bereizten jakitera eramaten dituena, edo nola jokatu jakitera eramaten dituena…

-        -   Zenbait ipuinetan haurrak bertako pertsonaiekin identifikatu daitezkeenez, istorioan zehar gertatzen ari denak norbere beldurrak garaitzeko argudioak izatea suposatzen du. Beraz, norbere beldurrei aurre egiten eta control handiagoa izaten laguntzen dute.

-        -  Ipuina haurraren garapen intelektualerako oinarria ere bada, pertzepzioan, ulermenean, memorian eta espresioan ere laguntzen du.

-       -   Haurrak hitz gehiago ikasten ditu, hau da, hiztegiaren aberaztasuna lortzen du.

-       -  Abenturadun eta magiaz beteriko istorioek haurren interesa pizten dute, eta beraz, kontakizun gehiago ezagutzeko gogoak izaten dituzte.

-       -   Haurrak erlaxatu eta lasaitzeko bide dira.

-       - Haur eta gurasoen arteko harremana hobetzeko modua ere badira.

Horrez gain, kontatzen den ipuinak eragin positiboak izan ditzan, zenbait gauza kontuan hartzekoak dira. Leku egoki bat aukeratu behar da; emozioarekin kontatu behar da, entonazioarekin…; umeak dituen erreakzioei erreparatu behar zaie; galderak egitea ere garrantzitsua da, umeak entzun edo irakurritakoa ulertu duela baieztatzeko. Horretatik aparte oso garrantzitsua da umeak duen adinerako egokia den liburu bat aukeratzea, adin bakoitzerako era desberdinetako liburuak zehaztuta baitaude.

Ikus dezakegu beraz, ipuinak etxean kontatzeak ere nolako eragina duen umeengan.

Web orri batekin uzten zaituztet, non haurrei irakurtzeko hainbat ipuin aurki ditzakegun:
http://www.ikasbil.net/jetspeed/portal/media-type/html/user/anon/page/ipuinaklista

IPUINEN GARRANTZIA HEZKUNTZAN

Esan beharra dago, ipuinek hezkuntzan duten helburua asko aldatu da urteen Joan etorrian. Duela urte asko, nire gurasoek kontatu didatenez, klaseak erlaxazio eta fantasia puntu batekin bukatzeko kontatzen omen ziren. Hala ere, irakaslea ipuinak kontatzen zegoela, umeei zuten harritasun eta ilusio aurpegiak, argi uzten zuen hezkuntzan ipuinek zeukatzen potentziala.

Jende askok galdetuko dio bere buruari gaztelu eta printzesei buruzko narrazioak nola izan daitezkeen hezigarriak edo umeen morala nola hezi dezaketen. Ipuinetan ikasteko gauza asko eta asko daude sublimaturik. Horiek ezagutzeak eta bizitzeak ekintza hezigarri bat suposatzen du umeengan berebiziko garrantzia duena. Izan ere, errealitateko hainbat egoeratan sentsibilitatea izatea sortarazten laguntzen du.

Horrez gain, ipuinak gure izaera, pertsonalitate eta bizitzeko moduaren element hezigarri dira. Ona eta txarra erakusten digute, duina eta duina ez dena, baliagarria dena eta ez dena… ikuspuntu guztiak eta kontrapuntuak erakusten dituztenez, haurrek horiengan hausnartzea ahalbidetzen dute.

Ipuinei dutena baino garrantzia gehiago emon beharra dagoela uste dut. Ez da egon eta ez dago herririk kontakizunik gabekorik. Esan daiteke teknologiak distantzia bat jarri duela ipuin eta haurren artean, eta egoerari buelta eman beharra dagoela deritzot, esperientzia eta jakintzen transmisio modu hori berreskuratu beharra dago, kritikarako gaitasuna garatzeko bide hori berreskuratu beharra dago, mundu eta bizitza azaltzeko modu hori berreskuratu beharra dago. Ipuinen garrantziaz ohartu beharra dago.

Beraz, ikus dezakegu funtzio oso garrantzitsua betetzen dutela ipuinek haurren heziketan eta baita garapen integral bat izateko orduan ere.


Gaurkoan,  haurren artean oso ohikoa den ipuin batekin utziko zaituztet eta eskolan sarritan kontatzen dena:

Ipuin herrikoi eta literarioak

Ipuinak zer idren azalduta, bi ipuin motak azaltzeari ekingo diogu: ipuin herrikoiak eta ipuin literarioak.


Bizitzak izan dituen aldaketen poderioz, ipuin herrikoiak ahoz transmititzeko ohitura hori galtzen Joan da pixkanaka- pixkanaka.


Fikzioa beste edozein jakintza era baino lehenago sortua izan zen, hau da, zientzia, metafisika, idazmena… baino leheango sortua eta ahoz- aho transmititua izan zen. Fikzio hau, bizitzaren eta unibertsoaren misterioa argitzen edo deskribitzen saiatu izan da.


Ipuin herrikoiek jatorri anonimoa dute. Gehien bat hiri edo herrietako adinekoen eskutik ahoz transmitituak izan dira hurrengo generazioetara. Ipuin herrikoia gizon primitiboen fikzioetatik dator, mota askoa izan daitekeelarik: ohiturei buruzkoa, animaliei buruzkoa, ipuin miragarriak… denborazkanpoko espazio batean daude eta errepikatzen den argumentu izaten dute. Pertsonaiei dagokienez, abstraktuak izaten dira (amaordeak, maitagarriak, erregeak…).


Ala ere, ipuin hauek asko aldatzen dira narratzaileak ipuina kontatzeko duen moduaren arabera (keinuak, isiluneak...). Horregatik, ipuin herrikoiak kontatzen diren bakoitzean aldatu egiten dira, narratzaile bakoitzak ezberdin kontatzen duelako, eta narratzailea berdina izanda ere, une bakoitzean kontatzeko modua aldatu egiten da.


Ipuin literarioak, ipuin herrikoiak ez bezala, idatziz transmititutakoak dira beti, beraz, idazle jakin dat izaten dute eta ezin izaten dira moldatuak izan. Ipuin herrikoietan esan dugu espazioa denborazkanpokoa dela, baina kasu honetan, espazioa historikoa da eta pertsonaiak abstraktuak izan beharrean, konkretuak dira.


Hala ere, berdintasunak ere aurkitzen ditugu ipuin herrikoi eta literarioen artean, laburrak dira eta irakurlearen eta entzulearen aditasuna mantendu behar dute amaierararte irakurriak edo entzunak izan daitezen.


Ipuin literarioak, maila kultuago batekin lotuak izan ziren antzina. Maila honetako jendeak, ipuin herrikoak gaitzetsi egiten zituzten, sineskera lelotzat jotzen ziren. Horrez gain, akademikoek ere ez zituzten mota honetako ipuinak onartu duelka gutxira arte.


Hala ere, denboraren poderioz, bere garrantziaz ohartu eta biak parekatuak izan dira garrantziari dagokionez.


Horrez gain, hezkuntza sistema, ipuinek duten garrantziaz ohartu beharko litzateke, eta horiek, ikasgelan erabiltzen direna baino gehiago erabili, haurrentzako oso garrantzitsuak baitira.


Ipuin herrikoi eta literarioei buruz hitz egiten egon garenez, gaurkoan ipuin bat ezezik, bi utziko dizkizuet. Lehenengoa, herrikoia, amonak kontatutakoa. Literarioa, ostera, “Bizkaialdeko ipuin esaundak”-eko bat. Hor doakizuez ba:




 IDERGIA EGUZKIA ETA MUNDUA

            Aldi baten, noizik ona ez dakigula, eguzkia eta itargia andra gizonak ei ziran, eta, Martiko itargibarriko gauean  badinotso eguzkiak arrokeriz beterik:

-          Ikusten dozu mundua? Egunean ederrago!

-          Bai, ikusiko ez dot ba!

-          Ba hori edertasun hori neure argi eta beroari esker da!

-          Bai eta nire gauetako inontzari esker bebai, ala, inontzak ez dau balio?

Hori entzunda, haserretu jakon eguzkia itargiari, hartu eban txingerra eskuetan eta aurpegira bota eutsazan txingerrak itargiari eta erreunea egin jakon bekokitik okotzerainoko.

Oraintxe be ikusten jakoz erreuneak itargiari itargi betea dagoenean.

GAUEAN ELEIZ PORTIKUARI HIRU BUELTA EMON EZETZ

Gauean eleiz potikuari hiru buelta emonez gero ortusantuan argiak ikusten direla esaten zan.

Egoten ziran fanfarroiak postura hori egin guran baina buelta bi emon eta hirugarrena emon orduko ileak be arteztuta atzera egiten eben.

Ortusantuarekin kontuz! Ortusantuak errespetu handia emoten dau, gaubean ezeze egun argiz bebeai.

Orain ba, ei dakie horiek argiok zer diran baina leheneago eskolarik be ez eukien eta dana zan bildurra, gauetan batez be.

Gaur, jakitetik aparte, eleiz ingurua ergi ederrekin dago eta ganera oraingo gazteek ez daukie olango kopletarako astirik.

 

Zer dira ipuinak?

            Hurrengo egunetan, ipuinei buruz arituko gara hizketan, zer diren azalduz, atalak, duten garrantzia…

Gaurko honetan, ipuinei  hasiera emateko,  zer diren azaltzeari ekingo diogu edo saiatu behintzat.

Ipuina, narrazio modu labur bat bezala defini dezakegu, ahoz zein idatziz transmititua izan daitekeena.

Bere ezagugarri nagusien artean, bere helburua zerbait kontatzea dela da, era labur batean eta denbora eta espazio ez oso luze batean. Ipuina berez, fikziozko narrazioa da, zeina autorearen kreazioa izan daitekeen, edo gertaera errealetan oinarrituta dagoena.

Normalean, gai bakar bat abiapuntutzat hartzen da, horren inguruan istorio bat sortuz, amaierara heldu arte eta sarritan, amaiera hori espero ez dena izaten da. Beraz, eskolan ikasten den bezala, ipuin baten egitura honako litzateke: hasiera, korapiloa eta amaiera.  Hau da, hasierako egoera bat aurkezten da; hasierako egoera hori aldatuko duten ekintza batzuk gertatzen dira; ekintza horiei konponbidea emango zaien egoera bate maten da; azkenik, amaierako egoera batekin bukatzen da.

Ipuinetan, berebiziko garrantzia hartzen duen elementu bat pertsonaiena da. Pertsonaiak istorioan parte hartzen duten pertsonak, animaliak edo gauza edo objektuak izan daitezke. Ohikoa den moduan, batzuk beste batzuk baino garrantzitsuagoak izaten dira, edo garrantzia handiagoa hartzen dute, horrela protagonistak edo bigarren mailako pertsonaiak bereizten dira ipuin baten barruan. Horrez gain, sarri askotan, istorioa kontatzen duenak parte hartu ere egiten du. Kasu horretan, narratzailea pertsonaietako bat izaten da.

          Aurrekoetan ere egin ohi izan dudan bezala, oraingoan ere kontutxo batekin utziko zaituztet, Maria Pilar Goikuriak kontatutakoa. Ipuin ugari zekizkien eta kontatzen zizkidan emakumea.


          Horrez gain, web orri honekin uzten zaituztet, bertan ipuin ugari entzun daitezkeelarik: http://etxegiroan.com/gazteak_euskara.php



          Hor doa ba, ipuina:

LANDABURUKO KRIDUE

Asterria ez dakizuenentzat, Zeanuriko auzune bat da, herritik ia kilometro bira dagoana.

Lapurrak joaten ei ziran zaldiekaz ostutera. Atariraino helduten ei ziran eta etxekoak amenazatu egiten ei ebazan.

Migel izeneko giona, Landaburu baserrian egoten ei zan kridu. Baserri honetako ugazabak gauza asko irakasten ei eutsozan; Goiz baten Landabururantza joiala, bidean hiru lau lapur aurkitu ei ebazan. Eroan eban guztia kendu eta gero lapur honeek Migel zuhaitz baten, soka batekin lotu ei eben. Bakarrik geratu zenean zarata baten hasi ei zan. Landaburuko ugazabak zaratak entzun ebazanean kanpora urten eta bere andreari esan eutson:

-          Horreik gure Migelen zaratak dira ba!

Joan ziran arin biak Migel lota egoan lekura eta libre itxi ei eben. Baina Migeli jazoera hori ez jakon inoiz ahaztu.

Egun batzuk geroago, Migel bizi zan baserrira lapurrak joan ei ziran. Zer jazotzen zan ikusi ebanean, eskopeta hartu eta lehio batetik tiro egin eban Migelek. Gerotxoago kanpora irten eta odol putzu bat ikusi eban, jada lapurrik ez egoan arren.

Migelen gurasoak odola arin garbitu eben baina gure gizonaren barrua ez zan hain garbi geratu. Bere egoera ikusita, aitortzea ebatzi eban. Penitentzia lortzeko, Galiziara joan behar ei eban. Hori eginda, Euskal Herrira etorri zan berriro, bere burua garbi eukalarik.

Eta ordutik hona, lapurrak ez direla Asterrira joaten esaten da.